Đầu thập niên 1990, chúng tôi thực sự ngỡ ngàng trước một khóm Dendrobium speciosum var. hillii khổng lồ tại cuộc triển lãm do hội Hoa Lan tại San Diego tổ chức. Khóm lan này của Charley Fouquette nặng trên một tấn, đường kính khoảng chừng 2.50 m, hoa mầu trắng ngà, mùi thơm hăng hắc. Chủ nhân phải dùng chiếc xe xúc bỏ lên xe truck lớn mới mang tới phòng triển lãm được. Cây tuy rất lớn nhưng hoa nở không đều và nhiều dò đã bắt đầu tàn.

Dendrobium speciosum var. hillii ‘Don Brown’, CCM/AOS

Năm 1998 tại cuộc triển lãm quốc tế tại Santa Barbara, vườn lan Santa Barbara Estates trưng bầy một khóm lan khác khá lớn với tên Dendrobium speciosum var. hillii “Don Brown” mầu trắng toát. Cây lan này hoa nở tứ phía rất đẹp nên đã đoạt giải CMM/AOS và từ đó dấy lên phong trào chơi lan Úc. Sau đó vườn lan Santa Barbara xẻ cây lan này ra nhiều mảnh bán đấu giá từ 500$ trở lên cho một khóm 5-6 nhánh và giá bán tăng lên cao kinh khủng. Điều lạ lùng là khách hàng phần lớn là dân Á Châu còn người Mỹ rất hiếm hoi, chỉ chi ra 200-300$ họ đã lắc đầu lè lưỡi. Trong vòng một tháng khóm lan này đã được bán hết sạch và tôi may mắn đã được chủ nhân dành cho 3 cành với giá 150$.

Tiếp theo trên thị trường hoa lan tại miền Nam California có nạn vơ vét đầu cơ, hy vọng bán được những cây Dendrobium với giá thật cao. Nghe nói có người mua một khóm lan với giá 7000-8000$ và lại có thêm nạn: Treo đầu dê bán thịt chó cho người mới chơi lan bằng cây Schomburgkia tibicinis.

Chúng ta hãy cùng nhau tìm hiểu về những cây lan nổi tiếng trên thế giới này ra sao. Sir James Edward Smith (1758-1828) nhận được mẫu cây do nhà giải phẫu J. White gửi về từ Fort Jackson, ông đã đặt với những tên: Captain King’s Dendrobium, King Orchid, Pink Rock Orchid, Rock Lily. Thời gian vừa qua một số khoa học gia người Úc đã đổi tên loài lan Dendrobium của Úc ra thành: Telychiton. Thí dụ: Telychiton speciosus, Telychiton kingianum, Telychiton delicatum v.v… nhưng nhiều người vẫn dùng tên Dendrobium như cũ.

Trên thị trường có khá nhiều cây lan Dendrobium speciosum với tên gọi khác nhau nhưng theo M. Clements & D Jones (Australian Orchids Research 1989) chỉ có 6 giống chính thức:

Trồng & chăm sóc lan lan Dã Hạc - Phi Diệp Dendrobium anosmum

1. Den. speciosum var. capricornicum
2. Dendrobium speciosum var. curvicaule
3. Dendrobium speciosum var. grandiflorum hay Den. rex
4. Dendrobium speciosum var. hillii hay Den. tarberi
5. Dendrobium speciosum var. pedunculatum
6. Dendrobium speciosum var. speciosum

Những giống lan này thường mọc trên các tảng đá hay trên cây thuộc bờ biển miền Đông nước Úc từ phía Bắc Queenland đến vùng NSW và biên giới Victorian.

Trong chuyến thăm viếng Úc Châu năm 2005, chúng tôi may mắn đã được gặp ông Hội trưởng hội Australian Native Orchids Society (ANOS) tại Kabi và Ross Harvey một nhà trồng lan nổi tiếng chuyên về những giống Dendrobium speciosum. (Xin xem bài Lan Rừng Châu Úctrên trang www.hoalanvietnam.org). Sau đó chúng tôi tới vườn lan Cedarvale Orchids của Ross Harvey để mua những giống Dendrobium speciosum đặc biệt của vườn lan này.

Ross Harvey cho biết các chi tiết về các giống Dendrobium speciosum kể trên như sau:

Den. speciosum var. capricornicum

Giống lan này chỉ mọc tại vùng Tropic of Capricorn từ bờ biển Rockhampton (Byfield, Yeppoon) tới Blackdown Tableland và Camarcon Gorge. Lan mọc trên các phiến sa thạch hay đá núi lửa. Những cây ở gần bờ biển chỉ cao chừng 20 cm, lá nhỏ, dò hoa ngắn, hoa to chừng 2.50 cm mầu trắng hay mầu ngà. Những cây mọc ở phiá trong đất liền thân to hơn và hơi cong cao trên 25 cm. Hoa mọc dầy hơn, to 4,5 cm mầu hơi vàng hay mầu trắng ngà.

Giống lan này do Stephen Clemesha công bố trong tờ The Orchadian 7(5) vào năm 1982. Nhưng theo Mark Clements viết trong tờ Australian Orchids Research Volume 1 năm 1989, cây Den speciosum var capricornicum chỉ là một dạng của giống Den speciosum var. curvicaulemà thôi.

Có lẽ cũng vì thế mà không thể nào tìm thấy hình ảnh của giống lan này tên Internet hoặc trong sách vở. Ngay cả cuốn sách Dendrobium and its Relatives do 3 học giả người Úc: Dr. Peter Lavarack, Dr Geoff Stocker và Wayne Harris viết đã được xuất bản vào năm 2000 cũng không đề cập tới giống Den. speciosum var. capricornum.

Den. speciosum var. curvicaule

Cây lan này mọc ở phía Nam Cooktown, núi Amos từ Cooktown đên Mt Spec. Những cây ở phía Bắc thường mọc trên đá có thân ngắn và cong dài khoảng 30 cm, hoa to 3.5- 4 cm mầu trắng hay ngà. Dò hoa dài chừng 40 cm. Những cây ở miền Nam thường mọc trên cây hay trên đá, ở cao độ thấp cho nên thân cây to lớn và dài tới 80 cm. Dò hoa dài tới 80 cm, hoa mọc dầy và to tới 6 cm, khi mới nở hoa mầu trắng ngà sau đó trở thành vàng nhạt.

Hoàng thảo hoàng lạp - Dendrobium chrysotoxum

Den. speciosum var. grandiflorum

Giống lan này chỉ mọc ở trên cao độ từ Gladstone đến Jima phía Bắc Brisbane. Thân cây cao tới 90 cm hoa, lá đều lớn các giống khác. Rễ cây nhiều khi moc dựng đứng lên. Dò hoa dài tới 90 cm, hoa to tới 10 cm mầu ngà hay vàng tới vàng đậm, nhưng không bao giờ có mầu trắng.

Den. speciosum var. hillii

Cây lan này thường mọc ở trên cây hay trên đá thuộc các vùng rừng núi cao từ Nambour đến Bulahdelah phía Bắc Newcastle. Thân cây nhỏ và thẳng cao tới 1 m, rễ thường mọc dựng đứng. Nhiều khóm to lớn đến 2-3 m. Dò hoa dài tới 90 cm, hoa to tới 6 cm mọc rất dầy nhưng cánh hoa không nở bung ra. Sắc hoa mầu trắng hay mầu ngà nhưng không có mầu vàng, huơng thơm rất hắc. Hình dưới là cây Den. speciosum var. hillii “Don Brwon” của chúng tôi.

Den. speciosum var. pedunculatum

Cây mọc tại vùng Windsor Tableland từ phía nam của con sông Palmer cho tới sông Burdekin, trên các tảng đá ở ngoài nắng. Vì vậy nên thân cây rất ngắn chỉ từ 5 cho đến 30 cm. Hoa nhỏ từ 2-2.5 cm, nhưng nở bung ra chứ không cum cúp như các giống khác, mầu trắng hay ngà. Cây này cũng có tên là Dendrobium compactum nhưng tên này không được chính thức công nhận.

Den. speciosum var. speciosum

Giống lan này thường mọc trên các tảng đá thuộc vùng Buhdelah cho tới miền Nam NSW tới biên giới Victorian. Thân cây to tới 6 cm, cao 50 cm. Dò hoa dài khoảng 70 cm nở rộng, hoa ta 7.5 cm mầu trắng ngà hay vàng nhạt.

Cây lan trong hình này do ông Peter Kurtz tặng cho chúng tôi một khóm 5 nhánh, nếu tính theo năm trồng, cây lan đã được 20 tuổi và đoạt giải Best specimen trong kỳ triển lãm quốc tế Fascination of Orchids 2004.

Hiện nay các nhà trồng lan Úc Châu đã lai giống giữa các cây kể trên với các giống lan khác nhiều lần nên khó lòng phân biệt với các giống nguyên thuỷ.

Hoàng thảo tím huế - Dendrobium hercoglossum

Trong số này có những cây lai giống cho nhiều hoa và mầu sắc khá đẹp nhưng mầu vàng là mầu được nhiều người ưa chuộng nhất.

Trong mấy vừa năm qua những cây lan Dendrobium speciosum của các hội viên Hội Hoa Lan Việt Nam: Nguyễn Minh Yến, Đặng hoàng Mai và Nguyễn thị Nguyên đã mang lại cho hội nhà nhiều giải thưởng trong những kỳ triển lãm quốc tế.

Trong tương lai, chắc chắn chúng ta sẽ có nhiều cây Dendrobium speciosum đẹp hơn nữa vì trong chuyến viếng thăm Úc Châu và những lần đặt hàng kế tiếp chúng tôi đã mua nhiều cây lan của vườn lan Cedarvale như:

Den speciosum var granfiflorum “Perhaps” chùm hoa dài tới 70 cm
Den. speciosum var grandiflorum “Dang Bui” hoa mầu vàng thẫm
Den. speciosum var. grandiflorum ‘Michelle’
Den. speciosum var. speciosum ‘Wattagan White”
Den. speciosum var. grandiflorum ‘Mt Larcom Gold’ x var speciosum “Windermere”

 

Den. speciosum var grandiflorum “Perhaps” Den.speciosum var grandiflorum “Dang Bui” Den.speciosum var grandiflorum “Michelle” Den. speciosum var. Speciosum “Wattagan White”

Đặc biệt nhất là cây Den. speciosum v grandiflorum ‘Mt Larcom Gold’ x var speciosum ‘Windermere” hoa mầu vàng sẫm và to lớn khác thường, chiều dài tới 3.5 inches hay 8.75 cm

Để tiện việc so sánh kích thước to nhỏ của một vài giống lan Úc, xin mời các bạn hãy xem hình ảnh dưới đây:



Những cây lan cây lan này phần lớn đã được vườn lan Cedarvale tách ra để bán cho nên còn yếu sức, vả lại thuỷ thổ khác biệt nên có nhiều cây chưa ra hoa.

Sau đó vì chúng tôi không còn đủ sức trông coi nên những cây lan này đã được chia năm, sẻ bẩy cho một số các anh chị em trong hội, nên chắc phải vài năm nữa chúng ta mới có thể thấy được những cây lan đẹp.

Riêng cây lan Den. speciosum v grandiflorum ‘Mt Larcom Gold’ x var speciosum ‘Windermere’ ngoài một khóm chỉ có 3 nhánh chúng tôi đã phải trả một giá khá cao còn có thêm 5 cây nhỏ mang bảng tên mầu xanh, sau này đã nhường lại cho các chị em trong hội trong số đó có: Đặng Hoàng Mai, Nguyễn Trần Ngữ, Lê Trâm và 2 người nữa. Mong rằng khi cây ra hoa chúng ta sẽ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp độc đáo của cây lan này.